21 september 2026

Overwinsten belasten opent ‘doos van Pandora’

Het extra belasten van zogenaamde ‘overwinsten’ klinkt heel aantrekkelijk en is politiek en publicitair makkelijk scoren, zéker wanneer veel mensen financieel onder druk staan. Maar de werkelijkheid is genuanceerder. Een belasting op overwinsten opent een doos van Pandora en roept lastige vragen op over risico, investeringen, eerlijke concurrentie en gelijke behandeling van sectoren. Het onderwerp verdient dan ook meer nuance dan alleen de vraag of hoge winsten wel of niet eerlijk zijn.

Hans van Cleef is hoofd Energie-onderzoek bij EqoLibrium (deze column is geschreven op persoonlijke titel)

De afgelopen maanden wordt veel gesproken over het extra belasten van uitzonderlijk hoge winsten, ook wel overwinsten genoemd. Die discussie laaide onlangs weer op doordat Europese raffinaderijen, waaronder die in Nederland, profiteren van de sterk gestegen energieprijzen door de spanningen in het Midden-Oosten. Met olieprijzen boven de honderd dollar per vat en hoge gasprijzen verdienen sommige energiebedrijven momenteel heel veel geld.

Voor veel mensen voelen zulke winsten al snel oneerlijk. Daarom klinkt regelmatig de oproep om deze bedrijven extra te belasten. Toch is het verhaal minder zwart-wit dan het op het eerste gezicht lijkt. Bovendien kan zo’n belasting gevolgen hebben die vooraf niet altijd worden meegewogen.

In Het Financieele Dagblad verscheen onlangs een artikel over de Nederlandse tak van ExxonMobil. Hoewel wereldwijd vaak wordt gewezen op de hoge winsten van oliebedrijven, blijkt de situatie lokaal soms heel anders te zijn. Zo oordeelde de rechtbank dat ExxonMobil in Nederland de pensioenen in 2024 niet kon verhogen, omdat de Nederlandse tak verlies draaide en een verhoging de continuïteit van het bedrijf en daarmee de werkgelegenheid in gevaar zou brengen. Dat past bij wat we de afgelopen jaren vaker hebben gezien. 

“Terwijl sommige handelsactiviteiten van energiebedrijven goed presteerden, draaiden andere onderdelen juist verlies”

Terwijl sommige handelsactiviteiten van energiebedrijven goed presteerden, draaiden andere onderdelen juist verlies. De concurrentie in de internationale energiemarkt is namelijk groot en de winstmarges zijn vaak klein. Tegelijkertijd kregen bedrijven in Europa te maken met hogere belastingen, minder compensatieregelingen en extra CO2-heffingen. Daardoor kwam de winstgevendheid van veel activiteiten – zeker in Nederland – onder druk te staan.

Toen energiebedrijven verlies leden, klonk er geen oproep vanuit de politiek of de media om hen financieel te helpen. En dat is begrijpelijk. Ondernemen betekent nu eenmaal dat je risico loopt en niet altijd winst maakt. Maar als bedrijven wel alle risico’s moeten dragen wanneer het slecht gaat, terwijl ze extra worden belast zodra het een keer meezit, ontstaat een lastig uitgangspunt. 

Dat geldt zeker in een tijd waarin de energietransitie grotendeels afhankelijk is van investeringen door private bedrijven. Veel ondernemingen willen investeren, maar hebben daar financieel steeds minder ruimte voor. Als een eventuele meevaller later deels wordt afgeroomd via een extra belasting, worden investeringen minder aantrekkelijk. Dat kan de energietransitie juist vertragen.

“Zodra je begint met een belasting op onverwacht hoge winsten, rijst de vraag waar je stopt”

Er speelt nog iets anders. Zodra je begint met een belasting op onverwacht hoge winsten, rijst de vraag waar je stopt. Neem de energiesector zelf. Niet alleen olie- en gasbedrijven profiteren van hoge energieprijzen. Ook eigenaren van zonne- en windparken verdienen meer wanneer de elektriciteitsprijs stijgt. Zeker de iets langere contracten (week-, maand-, kwartaal-, seizoens- en jaarcontracten) profiteren van de hoge prijzen van gas en kolen.

Maar waarom zou zo’n belasting dan niet gelden voor andere sectoren? Technologiebedrijven boeken al jaren enorme winsten en zijn een belangrijke reden waarom aandelenbeurzen zo sterk zijn gestegen. Terwijl veel andere sectoren slechts beperkte groei laten zien, blijven grote techbedrijven recordwinsten behalen. Zijn dat dan ook overwinsten?

Hetzelfde geldt voor de defensiesector. Door de oorlog in Oekraïne en hogere defensie-uitgaven van NAVO-landen worden honderden miljarden euro’s geïnvesteerd in militair materieel. Bedrijven die dat materieel leveren, draaien op volle capaciteit en zien hun winsten sterk stijgen. Moeten die dan ook extra worden belast?

“En wat gebeurt er als de overheid zelf winst maakt op energieactiviteiten?”

Ook de overheid profiteert soms van hogere prijzen. Als energie duurder wordt, stijgen bijvoorbeeld de btw-opbrengsten automatisch mee. Moeten die extra inkomsten dan worden teruggegeven aan burgers? En wat gebeurt er als de overheid zelf winst maakt op energieactiviteiten? Gelden daarvoor dezelfde regels?

Als er ooit een belasting op bovengemiddelde winsten komt, dan zou die in principe voor iedereen moeten gelden, dus ook voor de overheid zelf. Maar de vraag is of de voordelen opwegen tegen de nadelen. Waarschijnlijk leidt zo’n regeling vooral tot meer regels, meer administratie en meer discussie over wat precies als een ‘overwinst’ moet worden gezien. En juist die regeldruk is de afgelopen jaren al flink toegenomen.