De prijs aan de pomp schiet omhoog zodra een conflict in het Midden-Oosten oplaait. Maar achter die stijgende olie- en gasprijzen voltrekt zich een veel grotere verschuiving. Terwijl de wereld kijkt naar de geopolitieke spanningen rond Iran, verandert ook de economische machtsbalans. De dominantie van de Amerikaanse petrodollar brokkelt langzaam af, terwijl China met de yuan steeds nadrukkelijker terrein wint. Volgens Hans van Cleef lijkt de elektroyuan daarmee geboren.
Sinds de VS en Israël opnieuw de aanval hebben geopend op Iran en de Straat van Hormuz werd gesloten, staan de olie- en gasprijzen weer volop in de belangstelling. Ook de gasexporten van Qatar kwamen tijdelijk stil te liggen. De economische gevolgen zijn wereldwijd voelbaar. Maar achter deze energiecrisis speelt zich nog een andere ontwikkeling af: de veranderende rol van de Verenigde Staten in de wereldeconomie.
Wie een vat Brent-olie koopt, betaalt nog altijd in Amerikaanse dollars. Dat geldt ook voor een groot deel van de internationale handel. De dollar is al decennialang de spil van het mondiale financiële systeem. De basis daarvoor werd gelegd met het Bretton Woods-systeem in 1944. Zelfs nadat de goudkoppeling in 1971 werd losgelaten, bleef de dollar de dominante wereldmunt.
Dat kwam vooral door de opkomst van de petrodollar. In de jaren zeventig spraken olieproducerende landen met de VS af hun olie uitsluitend in dollars te verhandelen, in ruil voor onder meer militaire bescherming. Omdat de hele wereld olie nodig had, bleef de vraag naar dollars enorm. Olie-inkomsten werden bovendien vaak weer belegd in Amerikaanse staatsobligaties.
“De combinatie van hoge overheidsschulden, oplopende inflatie, handelsoorlogen en politieke druk op de Amerikaanse centrale bank tast het vertrouwen in de dollar aan”
Hierdoor profiteerden de Verenigde Staten jarenlang van lage financieringskosten, een sterke kredietwaardigheid en een vrijwel onaantastbare positie van de dollar. Nog altijd bestaat ongeveer 58% van de wereldwijde valutareserves uit dollars en is de munt betrokken bij circa 88% van alle valutatransacties.
Die vanzelfsprekende positie staat echter steeds meer onder druk. De combinatie van hoge overheidsschulden, oplopende inflatie, handelsoorlogen en politieke druk op de Amerikaanse centrale bank tast het vertrouwen in de dollar aan. Ook wordt de munt steeds vaker ingezet als geopolitiek machtsmiddel, bijvoorbeeld via sancties en handelstarieven. Dat vergroot de behoefte van andere landen om minder afhankelijk te worden van het Amerikaanse financiële systeem.
China is daarin het verst gevorderd. Ook de andere BRICS-landen zoeken naar alternatieve betalingssystemen om de afhankelijkheid van de dollar te verkleinen. Tegelijkertijd verschuift ook het mondiale energiesysteem. Waar de petrodollar groot werd dankzij olie, groeit China juist mee met de energietransitie.
“In vrijwel iedere schakel van de energietransitie speelt China een sleutelrol. Daarmee neemt ook het gebruik van de Chinese yuan toe”
China domineert inmiddels de winning en verwerking van kritieke grondstoffen en produceert een groot deel van de mondiale zonnepanelen, batterijen, windmolens en elektrische auto’s. In vrijwel iedere schakel van de energietransitie speelt China een sleutelrol. Daarmee neemt ook het gebruik van de Chinese yuan toe. Inmiddels wordt ruim een derde van de Chinese goederenhandel in de eigen munt afgerekend.
Waar olie jarenlang de vraag naar dollars creëerde, kan de energietransitie op termijn hetzelfde effect hebben voor de yuan. Die zal de dollar voorlopig niet vervangen als dominante wereldmunt. Daarvoor is het vertrouwen in de Amerikaanse financiële markten nog altijd te groot. Maar de wereld beweegt wel richting een systeem met meerdere economische machtsblokken. De elektroyuan is daarmee geen nieuwe wereldmunt, maar wel een teken dat de machtsbalans verschuift.
Dat heeft ook gevolgen voor de stabiliteit van het financiële systeem. Veel internationale handel, leningen en valutareserves zijn nog steeds gebaseerd op de dollar. Wanneer het vertrouwen daarin afneemt, nemen ook de risico’s op financiële schokken toe. Normaal gesproken zou zo’n machtsverschuiving zich over tientallen jaren voltrekken. Door het economische en geopolitieke beleid van Trump lijkt dat proces echter aanzienlijk te versnellen.
“En de euro dan? Europa blijft economisch belangrijk, maar politieke verdeeldheid en trage besluitvorming beperken de geopolitieke invloed”
Een sterkere yuan kan daarbij deels een alternatief bieden. Net zoals de Verenigde Staten decennialang profiteerden van de internationale rol van de dollar, zal China steeds meer profiteren van de groeiende betekenis van zijn eigen munt. Tegelijkertijd wordt het land daarmee ook kwetsbaarder voor dezelfde financiële risico’s die nu vooral bij de VS liggen.
En de euro dan? Europa blijft economisch belangrijk, maar politieke verdeeldheid en trage besluitvorming beperken de geopolitieke invloed. De euro zal daarom waarschijnlijk vooral een aanvullende reservemunt blijven, naast de Japanse yen, de Zwitserse frank en mogelijk zelfs bitcoin.
De afhankelijkheid van China neemt ondertussen verder toe. Niet alleen in de productie van schone technologie, maar ook in de financiële afwikkeling daarvan. Daarom zie ik de komende decennia vooral één grote verschuiving: van de petrodollar naar de elektroyuan.
Hans van Cleef is hoofd Energie-onderzoek bij EqoLibrium (deze column is geschreven op persoonlijke titel en werd eerder gepubliceerd op Studio Energie Opinie)
