Wie oproepen tot energiebesparing nog wegzet als betutteling, kijkt weg van de realiteit. Terwijl mondiale tekorten snel oplopen en de crisis zich verdiept, blijft Nederland hangen in zelfgenoegzaamheid. Die onderschatting is niet alleen naïef, maar kan ons straks duur komen te staan.
Ruim een week geleden waarschuwde Fatih Birol, directeur van het IEA, voor de grootste energiecrisis in decennia. De impact kan groter worden dan die van de oliecrises uit de vorige eeuw samen. Daarom presenteerde het IEA een 10-puntenplan om energie te besparen. Iedere dag dat de oorlog voortduurt, nemen de mondiale tekorten aan olie, olieproducten en gas toe.
Het IEA gaf al ruim 400 miljoen vaten olie (van de 1,6 miljard) vrij uit strategische reserves en overweegt dit verder te verhogen. Toch is dat bij lange na niet voldoende om het wegvallen van export uit landen rond de Perzische Golf op te vangen. Voor gas hebben we geen strategische voorraden.
“Zelfs als er morgen vrede is, duurt het nog lang voordat de situatie normaliseert”
Eurocommissaris voor Energie Dan Jørgensen stelde deze week dat EU-landen moeten nadenken over energiebesparende maatregelen vanwege een mogelijk langdurige verstoring van de internationale energiehandel. Terecht wees hij erop dat een situatie waarin de olie- en gasexporten uit de regio weer zijn zoals voor de oorlog nog lang op zich laat wachten, zelfs bij een snelle vrede.
Cruciale gasinfrastructuur in Qatar is geraakt en herstel kan maanden tot jaren duren. Daarnaast liggen honderden tankers stil in de Perzische Golf. Uit de periode na de COVID-lockdowns weten we hoe lang het duurt voordat mondiale scheepvaart weer op volle capaciteit draait.
“Kijken naar alleen nationale gevolgen is niet alleen te kortzichtig, maar ook egoïstisch”
“Betuttelend”, noemde VVD-fractievoorzitter Brekelmans de oproepen van het Internationaal Energieagentschap (IEA) en de Europese Commissie om zuiniger om te gaan met energie. Het klinkt een beetje als: ‘Gaat u maar rustig slapen, de crisis verergert ook wel zonder u.’ Toch blijven de discussies over tekorten zich hier opvallend vaak beperken tot Nederland. Dat is niet alleen kortzichtig, maar ook egoïstisch. Energiemarkten zijn immers mondiaal. Verstoringen elders werken door op de wereldmarkt – en dus ook hier.
Nederland is bovendien geen doorsnee land in dit systeem. Onze rol als doorvoerland en gasrotonde maakt ons enerzijds weerbaarder: met havens, infrastructuur en raffinaderijen blijven fysieke tekorten hier mogelijk langer uit. Anderzijds maakt diezelfde positie ons kwetsbaarder voor prijsschommelingen en internationale ontwikkelingen.
De fysieke tekorten worden nu al gevoeld in armere Aziatische landen. Rijkere landen in die regio bieden actief op tegen Europese spelers om schaarse brandstoffen veilig te stellen. LNG-tankers die oorspronkelijk naar Europa onderweg waren, wijzigen hun koers richting Azië.
Dankzij resterende voorraden (hoewel voor gas historisch laag), lagere seizoensvraag en onze financiële slagkracht merken wij voorlopig vooral hogere prijzen. Maar het is naïef om te denken dat de crisis hier haar piek al heeft bereikt – en egoïstisch om alleen naar onze eigen situatie te kijken.
“Waar de vergelijking met de energiecrisis van 2022 compleet mank gaat, is de aanname dat we nu al op de piek zouden zitten”
De vergelijking met de energiecrisis van 2022 wordt vaak gemaakt, maar gaat op belangrijke punten mank. Ook toen stortten we met z’n allen in een energiecrisis nadat de Russische invasie van Oekraïne leidde tot wederzijdse sancties, en de aanvoer van olie en gas richting Europa in rap tempo moest worden afgebouwd.
Toch zijn er ook grote verschillen. Er wordt nu veel gewezen op het gegeven dat de huidige gasprijzen bijvoorbeeld nog lang niet zo hoog zijn als tijdens de piek in augustus 2022. En dat klopt. Inderdaad liggen de huidige gasprijzen nog ver onder de piek van augustus 2022, toen prijzen opliepen tot circa €306 per MWh. Momenteel schommelen ze rond de €50. Maar dat is nog steeds een verdubbeling ten opzichte van enkele maanden geleden.
In 2021 begonnen de gasprijzen al in de zomer te stijgen, aanvankelijk zonder duidelijke oorzaak. Later bleek dat Gazprom opzettelijk de Europese gasvoorraden niet aanvulde. Dat leidde tot krapte in de winter van 2021-2022. De Russische invasie van Oekraïne verscherpte de situatie verder, maar de echte prijspiek kwam pas maanden later, toen Europa besloot de gasvoorraden ‘koste wat kost’ te vullen.
De huidige crisis bevindt zich nog in een vroege fase. De oorlog tussen de VS/Israël en Iran duurt pas enkele weken, terwijl prijzen nu al zijn verdubbeld. Ter vergelijking: in week zes van de vorige crisis zaten we nog ver onder het niveau dat later de piek bleek. En ook nu staan we op het punt de gasvoorraden weer te vullen. Nog even los van het feit dat er deze keer veel meer energiegerelateerde brandstoffen en grondstoffen – zoals diesel, kerosine, stookolie, helium, methaan en kunstmest – geraakt worden.
“De kans is groot dat de ergste gevolgen van deze energiecrisis nog moeten komen”
Daarom is het onverstandig om internationale oproepen tot energiebesparing in ons land weg te zetten als betutteling. Als de crisis verder escaleert, kunnen steeds meer mensen hun energierekening niet meer betalen en kunnen er ook hier fysieke tekorten ontstaan. Energiearmoede is nu al een reëel probleem, ook in Nederland, en zal de komende maanden waarschijnlijk toenemen.
De angst om kiezers te verliezen of populisten in de kaart te spelen door (te) vroegtijdig op te roepen tot zuinigheid, kan later als een boemerang terugkomen. Want als maatregelen te laat komen, zijn de gevolgen groter en de kosten hoger – en die belanden uiteindelijk vaak bij de belastingbetaler.
Mijn advies aan beleidsmakers is daarom simpel: wees eerlijk over de ernst van de situatie en kies voor voorzichtigheid. Liever nu te risicomijdend dan later gedwongen worden tot drastische maatregelen. Want de energiecrisis is nog lang niet voorbij. Sterker, mogelijk staan we pas aan het begin.
Hans van Cleef is hoofd Energie-onderzoek bij EqoLibrium (deze column is geschreven op persoonlijke titel en werd eerder gepubliceerd bij Studio Energie Opinie.)
